दोन दशकांहून अधिक काळानंतर अमेरिकन सैन्य इराकमधून पूर्णपणे माघार घेत आहे. या माघारीमुळे इराणसमर्थक गटांचा प्रभाव वाढण्याची आणि ‘इसिस’ला पुन्हा संघटित होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
बगदाद (रॉयटर्स) : इराकमध्ये दोन दशकांहून अधिक काळ तळ ठोकून असलेले अमेरिकन सैन्य आता माघार घेत आहे. इराकमधील शेवटच्या अमेरिकी तळांमधून ३० सप्टेंबरला अमेरिकी सैन्य बाहेर पडले आहे. या माघारीकडे इराण आणि त्याच्या मित्रपक्षांकडून विजय म्हणून पाहिले जात आहे. मात्र, इराकमधील सुरक्षा तज्ज्ञांनी या निर्णयामुळे देशात सुरक्षेची पोकळी निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्याचा फायदा इराणसमर्थक सशस्त्र गटांबरोबरच ‘इसिस’ या दहशतवादी संघटनेलाही होऊ शकतो.
अमेरिकेने २००३ मध्ये सद्दाम हुसेन यांची राजवट उलथवण्यासाठी इराकवर आक्रमण केले. त्यानंतर अमेरिकेने इराकवर ताबा मिळवला, शिया नेतृत्वाखालील सरकार स्थापन केले आणि अनेक वर्षे दहशतवादविरोधी कारवाया केल्या. २०११ च्या अखेरीस अमेरिकी सैन्याने इराकमधून माघार घेतली होती.
मात्र, तीन वर्षांपेक्षाही कमी कालावधीनंतर अमेरिकन सैन्य पुन्हा इराकमध्ये दाखल झाले. २०१४ ते २०१७ या काळात ‘इसिस’विरोधातील मोठ्या लढाईत इराकी सैन्याला मदत करण्यासाठी अमेरिकी सैन्य परतले होते.
अमेरिकेचे ४ हजार ५०० सैनिक ठार
इराकमधील अमेरिकी युद्धात सुमारे ४ हजार ५०० अमेरिकी सैनिकांचा मृत्यू झाला. २०२१ मध्ये संपलेल्या अफगाणिस्तानातील युद्धाच्या तुलनेत ‘इराकी स्वातंत्र्य मोहिमेत’ अमेरिकेच्या जवळपास दुप्पट सैनिकांचा मृत्यू झाला.
अलीकडच्या काळात इराक हा अमेरिकेबरोबर आणि इराणबरोबरही जवळचे राजकीय व लष्करी संबंध ठेवणारा एकमेव देश राहिला आहे. मात्र, या दोन्ही देशांमधील संघर्षात इराकची भूमी अनेकदा अप्रत्यक्ष संघर्षाचे केंद्र बनली.
२०२० मध्ये अमेरिकेने बगदाद विमानतळावर केलेल्या हवाई हल्ल्यात इराणचे वरिष्ठ लष्करी कमांडर कासिम सुलेमानी ठार झाले होते. त्यानंतर इराणसमर्थक सशस्त्र गटांनी इराकमधील अमेरिकी तळांवर वारंवार हल्ले केले. त्याला अमेरिकेनेही प्रत्युत्तर दिले.
यंदाच्या इराणविरोधातील युद्धात ठार झालेल्या १८ अमेरिकी सैनिकांपैकी सात जण इराकमध्ये होते. त्यातील शेवटचा सैनिक जुलैमध्ये ठार झाला. एरबिलजवळील तळावर ड्रोन नियंत्रित पद्धतीने नष्ट करताना एका अमेरिकी लष्करी सार्जंटचा मृत्यू झाला.
इराणचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता
इराकमधून अमेरिकी सैन्याची माघार ही इराणसाठी रणनीतिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते, असे इराकी सुरक्षा विश्लेषक जासिम अल-बहादली यांनी म्हटले आहे.
त्यांच्या मते, अमेरिकी सैन्याची उपस्थिती अनेक वर्षे इराकमधील इराणच्या प्रभावाला मर्यादा घालणारा घटक होती. आता ती उपस्थिती संपल्याने इराणसमर्थक सशस्त्र गटांना अधिक मोकळीक मिळू शकते.
हे गट अमेरिकी सैन्याच्या माघारीला आपला विजय म्हणून मांडू शकतात. त्यातून इराकच्या सुरक्षा आणि राजकीय निर्णयप्रक्रियेत त्यांचा प्रभाव आणखी वाढवण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो, असे बहादली यांनी सांगितले.
इराणसमर्थक ‘इराकमधील इस्लामिक प्रतिकार’ या सशस्त्र गटाचे कमांडर अबू मुज्तबा अल-यासिरी यांनी अमेरिकी माघारीला ‘ऐतिहासिक विजय’ म्हटले. त्यांच्या मते, ३० सप्टेंबरला इराकच्या इतिहासातील ‘काळे पान’ संपल्याचा दिवस म्हणून साजरा केला जाईल.
इराणच्या संसदेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा आयोगाचे उपाध्यक्ष अमीर हयात मोकद्दम यांनीही अमेरिकी सैन्याच्या माघारीचे स्वागत केले. अमेरिकन सैन्य इराक आणि संपूर्ण प्रदेशातून बाहेर गेल्यानंतर इराकमध्ये दीर्घकालीन सुरक्षा प्रस्थापित होईल, असा दावा त्यांनी केला.
इराक अजून पूर्णपणे तयार नाही?
अमेरिकी सैन्याची माघार इराकमध्ये लोकप्रिय असली, तरी देशाच्या सुरक्षेची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी इराक अद्याप तयार नाही, अशी भीती काही सुरक्षा तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
फल्लुजाचे सुन्नी आदिवासी नेते अब्दुलरहमान अल-जुबाई यांनी इराक अद्याप सुरक्षेची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारण्यास तयार नसल्याचे म्हटले.
त्यांच्या मते, प्रत्येक इराकीला पूर्ण सार्वभौमत्व हवे आहे. मात्र, अमेरिकी नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय आघाडी अशा पद्धतीने माघार घेत असल्याने सुरक्षेची पोकळी निर्माण होण्याची भीती आहे.
‘इसिस’ला पुन्हा बळ मिळणार?
अमेरिकी सैन्याच्या माघारीमुळे ‘इसिस’ला पुन्हा संघटित होण्याची संधी मिळू शकते, अशी भीती इराकमधील केंद्र सरकार आणि उत्तर इराकमधील स्वायत्त कुर्द प्रदेशातील सुरक्षा अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.
‘इसिस’चा तथाकथित खिलाफतचा प्रदेश जवळपास दशकभरापूर्वी नष्ट करण्यात आला असला, तरी या संघटनेचे गुप्त स्लीपर गट अद्याप अस्तित्वात आहेत. संघटनेच्या सर्वोच्च प्रभावाच्या काळात तिच्या दहशतवाद्यांनी इराकच्या सुमारे एकतृतीयांश भूभागावर ताबा मिळवला होता. हजारो लोकांची हत्या करण्यात आली होती.
कुर्द कमांडर सिरवान बारझानी यांच्या मते, अमेरिकी गुप्तचर माहिती, रसद आणि ड्रोनची मदत बंद झाल्याने ‘इसिस’ला पुन्हा संघटित होण्याची संधी मिळू शकते.
माघारीची घोषणा झाल्यानंतर गेल्या दोन आठवड्यांहून अधिक काळ ‘इसिस’च्या स्लीपर गटांच्या हालचाली दिसून आल्याचा दावा त्यांनी केला. अमेरिकी आणि आंतरराष्ट्रीय सैन्याच्या माघारीच्या घोषणेने या गटांचे मनोबल वाढल्याचेही त्यांनी म्हटले.
आत्मघाती हल्ल्याचा कट उधळला?
अमेरिकी सैन्याच्या माघारीच्या पार्श्वभूमीवर ‘इसिस’च्या एका संशयित गटाकडून आत्मघाती हल्ले करण्याची तयारी सुरू असल्याचे इराकी सुरक्षा दलांनी सांगितले. माघारीच्या काळातच हे हल्ले करण्याचा कट असल्याचा संशय आहे.
इराकी सुरक्षा आणि लष्करातील चार अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या घटनेमुळे ‘इसिस’ अजूनही सुरक्षेतील पोकळीचा फायदा घेण्यास सक्षम असल्याची चिंता वाढली आहे.
रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या आणि तेलसमृद्ध किरकुक शहरातील वरिष्ठ सुरक्षा अधिकारी कर्नल खालिद अल-बयाती यांच्या मते, ‘इसिस’ला आपण अजूनही शक्तिशाली आहोत आणि मोठ्या प्रमाणावर रक्तपात घडवून आणण्याची क्षमता आपल्याकडे आहे, असा संदेश द्यायचा आहे.
अमेरिकेच्या माघारीनंतर इराकसमोर नवे आव्हान
इराकमधून अमेरिकी सैन्याची माघार ही दोन दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या अमेरिकी लष्करी उपस्थितीचा शेवट आहे. मात्र, त्यानंतर निर्माण होणाऱ्या सुरक्षेच्या परिस्थितीबाबत इराकसमोर मोठे आव्हान उभे राहणार आहे.
एका बाजूला इराणसमर्थक सशस्त्र गटांचा वाढता प्रभाव आणि दुसऱ्या बाजूला ‘इसिस’च्या स्लीपर गटांची संभाव्य सक्रियता, या दोन्हींचा सामना इराकला करावा लागू शकतो. त्यामुळे अमेरिकी सैन्याच्या माघारीनंतर इराकची सुरक्षा व्यवस्था आणि राजकीय समीकरणे कोणत्या दिशेने जातात, याकडे आता लक्ष लागले आहे.
मूळ लेखाची लिंक
