एआयच्या युगात कोणत्या छायाचित्रांवर विश्वास ठेवायचा?

मेलबर्न : एखाद्या दाव्याची सत्यता पटवून देण्यासाठी पूर्वी एकच वाक्य पुरेसे मानले जायचे—‘फोटो आहे का?’ एखाद्या घटनेचे छायाचित्र दाखवले की त्यावर विश्वास ठेवला जायचा. पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात हे समीकरण बदलले आहे.

आज एआयच्या मदतीने इतकी वास्तवदर्शी बनावट छायाचित्रे आणि व्हिडिओ तयार करता येतात की खरे आणि खोटे यात फरक करणे अनेकदा अवघड होते. एखादा जागतिक नेता त्याने कधीही न केलेले विधान करताना दिसू शकतो. एखादी प्रसिद्ध व्यक्ती अस्तित्वातच नसलेल्या उत्पादनाची जाहिरात करताना दिसू शकते. प्रत्यक्षात कधीही न घडलेली दुर्घटनाही खरी घटना असल्यासारखी दाखवता येते.

याचा परिणाम केवळ चुकीची माहिती पसरवण्यापुरता मर्यादित नाही. अशा बनावट दृश्य सामग्रीमुळे संस्थांवरील लोकांचा विश्वास डळमळू शकतो, पैसा आणि संसाधने वाया जाऊ शकतात आणि मोठ्या प्रमाणावर फसवणूक होऊ शकते.

मग प्रश्न असा आहे की, एआयच्या काळात कोणत्या छायाचित्रावर विश्वास ठेवायचा?

छायाचित्रांच्या पुराव्याचे स्वरूप बदलत आहे

आजही अनेक प्रसंगी छायाचित्रे आणि व्हिडिओ महत्त्वाचे पुरावे ठरतात. एखादे खाद्यपदार्थाचे वितरण योग्य पद्धतीने आणि सुरक्षितरीत्या झाले हे दाखवण्यासाठी छायाचित्र उपयोगी ठरू शकते. एखाद्या गैरप्रकारात आपला सहभाग नव्हता, हे सिद्ध करण्यासाठी व्हिडिओ मदत करू शकतो.

मात्र एआयचा वापर फसवणूक आणि दिशाभूल करण्यासाठी वाढत असल्याने कॅमेऱ्याने टिपलेल्या दृश्यांवर विश्वास ठेवता यावा, यासाठी तंत्रज्ञान कंपन्या आता नवी साधने विकसित करत आहेत.

गुगलने २०२५ मध्ये आपल्या स्मार्टफोन कॅमेऱ्यांमध्ये छायाचित्राच्या प्रामाणिकतेशी संबंधित तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू केला. त्यासाठी C2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity) या तंत्रज्ञानाचा आधार घेतला जातो. छायाचित्र कुठून आले, ते कसे तयार झाले आणि त्यात नंतर काही बदल करण्यात आला आहे का, यासंबंधी माहिती जतन करण्याचा या तंत्रज्ञानाचा उद्देश आहे.

निकॉन, सोनी आणि कॅनन यांसारख्या कॅमेरा कंपन्यांनीही अशा प्रकारचे तंत्रज्ञान स्वीकारण्यास सुरुवात केली आहे.

अॅपलही याच दिशेने पाऊल टाकत आहे. आयफोनच्या आगामी कार्यप्रणालीमध्ये ‘Reference Image’ नावाची सुविधा आणण्याची तयारी सुरू असल्याचे वृत्त आहे. या सुविधेमुळे एखादे छायाचित्र प्रत्यक्ष कॅमेऱ्याने टिपले आहे की एआयच्या मदतीने तयार केले आहे, हे पडताळण्यास मदत होऊ शकते.

या प्रक्रियेत मूळ छायाचित्र आणि त्याच्याशी संबंधित माहिती पडताळणीसाठी अॅपलकडे पाठवली जाऊ शकते. माहिती योग्य असल्याचे आढळल्यास त्या छायाचित्राला विशिष्ट ओळख क्रमांक दिला जाईल. त्यामुळे नंतर एखाद्याला ते छायाचित्र कधी आणि कोणत्या उपकरणातून टिपले गेले, याची पडताळणी करता येईल.

पण इथे एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

‘सत्यापित’ छायाचित्र म्हणजे संपूर्ण सत्य नव्हे

छायाचित्राच्या प्रामाणिकतेची पडताळणी करणारे तंत्रज्ञान उपयुक्त असले तरी त्याच्या काही मर्यादा आहेत.

उदाहरणार्थ, अॅपलची ही सुविधा उपलब्ध झाली तरी ती सुरुवातीला आपोआप सुरू असणार नाही. वापरकर्त्याला ती स्वतः सक्रिय करावी लागेल.

ती सुरू केल्यानंतरही आधी काढलेली छायाचित्रे आपोआप सत्यापित होणार नाहीत. भविष्यात काढण्यात येणाऱ्या प्रत्येक छायाचित्रासाठीही ही सुविधा आपोआप वापरली जाईलच असे नाही. एखाद्या छायाचित्राची भविष्यात प्रामाणिकता सिद्ध करण्याची गरज पडू शकते का, हे छायाचित्र काढणाऱ्यालाच आधी ठरवावे लागेल.

उदाहरणार्थ, एखाद्या आवडत्या पदार्थाचे छायाचित्र काढताना त्याची प्रामाणिकता सिद्ध करण्याची कदाचित गरज नसेल. पण ऑनलाइन मागवलेली वस्तू खराब अवस्थेत आली किंवा रस्त्यावर एखादा वाद झाला आणि त्याचा पुरावा ठेवायचा असेल, तर अशा सुविधेचा उपयोग होऊ शकतो.

मात्र त्याहूनही महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे—एखादे छायाचित्र सत्यापित झाले, तरी त्यातून दाखवलेली संपूर्ण घटना खरी आहेच असे नाही.

छायाचित्रकार आणि छायाचित्रातील व्यक्ती किंवा घटनेतील अंतरामुळे दृश्याचा अर्थ बदलू शकतो. कॅमेऱ्याचा कोन वेगळा असेल तर त्याच घटनेकडे पाहण्याचा अनुभवही वेगळा असू शकतो.

कॅमेऱ्याचा वेगवान शटर एखाद्या व्यक्तीच्या चेहऱ्यावरचा क्षणिक भाव टिपू शकतो. पण त्या एका क्षणातील भावावरून त्या व्यक्तीचे खरे मत, भावना किंवा राजकीय भूमिका ठरवता येईलच असे नाही.

एखादी घटना कॅमेऱ्यासमोर मुद्दाम रचली जाऊ शकते. लोक अभिनय करू शकतात. दृश्याची मांडणी ठरवून केली जाऊ शकते.

अशा वेळी छायाचित्र खरे असते—पण त्यातून सांगितली जाणारी गोष्ट खोटी असू शकते.

तंत्रज्ञान पुरेसे नाही; विवेकबुद्धीही हवी

एखाद्या छायाचित्रावर ‘सत्यापित’ असा शिक्का असल्याचा अर्थ त्यातील घटना जशी दाखवली आहे तशीच घडली, असा होत नाही.

त्याचप्रमाणे एखाद्या छायाचित्रावर असा शिक्का नसल्याचा अर्थ ते बनावट आहे, असेही नाही.

छायाचित्राच्या उत्पत्तीशी संबंधित तंत्रज्ञान आपल्याला ते कधी आणि कोणत्या उपकरणातून तयार झाले, यासंबंधी महत्त्वाची माहिती देऊ शकते. पण त्या छायाचित्रामागची संपूर्ण कथा ते सांगू शकत नाही.

म्हणूनच एखादे छायाचित्र किंवा व्हिडिओ पाहताना केवळ त्याच्या तांत्रिक प्रामाणिकतेवर अवलंबून राहणे पुरेसे नाही. ते कुठून आले, कोणी प्रसिद्ध केले, कोणत्या संदर्भात ते सादर केले गेले आणि त्यातून नेमका कोणता दावा केला जात आहे, हेही पाहावे लागेल.

स्रोत विश्वासार्ह आहे का, हे अनेकदा छायाचित्रापेक्षाही महत्त्वाचे ठरू शकते.

प्रत्येक गोष्टीची तथ्यपडताळणी शक्य नाही

दररोज आपल्या समोर येणाऱ्या माहितीचे प्रमाण प्रचंड आहे. सोशल मीडिया, मेसेजिंग अॅप्स, वेबसाइट्स आणि व्हिडिओ प्लॅटफॉर्मवरून असंख्य दावे आपल्यापर्यंत पोहोचत असतात.

प्रत्येक दाव्याची स्वतंत्रपणे तथ्यपडताळणी करणे प्रत्येक व्यक्तीसाठी शक्य नाही. त्यासाठी वेळ, साधने आणि कौशल्य आवश्यक असते.

म्हणूनच माहिती पाहताना एक साधा नियम उपयोगी ठरू शकतो—स्रोतच विश्वासार्ह वाटत नसेल आणि त्या सामग्रीच्या सत्यतेचा कोणताही ठोस आधार नसेल, तर ती पुढे पाठवण्यापेक्षा दुर्लक्षित करणे अधिक शहाणपणाचे.

एआयच्या काळात हा सावधपणा अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.

शेवटी प्रश्न तंत्रज्ञानाचा नाही, विश्वासाचा

छायाचित्र किंवा व्हिडिओ कुठून आला, तो कधी आणि कोणत्या उपकरणातून तयार झाला आणि त्यात नंतर काही फेरफार करण्यात आला का, याची माहिती देणारे तंत्रज्ञान निश्चितच महत्त्वाचे आहे.

बनावट दृश्य सामग्रीचा वाढता धोका लक्षात घेता अशी साधने आवश्यकही आहेत.

पण ती संपूर्ण सत्य सांगणारी यंत्रणा नाहीत.

कारण एखादे छायाचित्र अस्सल कॅमेऱ्याने टिपलेले असू शकते, तरी त्यातून मांडलेली कथा चुकीची असू शकते. दृश्य खरे असू शकते, पण त्याचा संदर्भ खोटा असू शकतो. म्हणूनच एआयच्या युगात छायाचित्र पाहताना केवळ ‘हे खरे आहे का?’ एवढाच प्रश्न पुरेसा राहणार नाही.

त्यासोबत आणखी काही प्रश्न विचारावे लागतील—

हे कुठून आले?
कोणी दिले?
कशासाठी दिले?
याचा संदर्भ काय आहे?
आणि यावर विश्वास ठेवण्याचे कारण काय आहे?

भविष्यात छायाचित्राची प्रामाणिकता तपासणारे तंत्रज्ञान आपल्याला मदत करेल. पण शेवटी सत्य ओळखण्यासाठी तंत्रज्ञानासोबत विवेकबुद्धी, संदर्भाची जाणीव आणि विश्वासार्ह स्रोतांवरचा भर यांचीही तितकीच गरज राहणार आहे.

मूळ लेख The Conversation