दर्जेदार संकेतस्थळे एआय क्रॉलर रोखू लागल्याने विश्वासार्ह माहिती मिळवणे होणार कठीण; एआयने तयार केलेली माहितीच पुन्हा वापरली जाण्याचा धोकाही वाढला
मेलबर्न :
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (एआय) वापर झपाट्याने वाढत असताना इंटरनेटची गेल्या तीन दशकांपासून चालत आलेली एक महत्त्वाची व्यवस्था आता बदलण्याच्या टप्प्यावर आली आहे. एआयची साधने संकेतस्थळांवरील माहिती मोठ्या प्रमाणावर वापरतात. मात्र, त्या माहितीच्या बदल्यात वाचकांना मूळ संकेतस्थळांवर पाठवले जात नसल्याने या संकेतस्थळांची वाचकसंख्या आणि उत्पन्न दोन्ही कमी होण्याची शक्यता आहे.
त्यामुळे अनेक दर्जेदार संकेतस्थळे आता एआयच्या क्रॉलरना आपली सामग्री वापरण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न करू लागली आहेत. याचा परिणाम केवळ संकेतस्थळांवरच नाही, तर भविष्यात एआयकडून मिळणाऱ्या माहितीच्या गुणवत्तेवरही होऊ शकतो.
इंटरनेटचा जुना करार नेमका काय होता?
इंटरनेटच्या सुरुवातीच्या काळापासून संकेतस्थळे आपली माहिती शोधयंत्रांना उपलब्ध करून देत आली आहेत. गूगलसारखी शोधयंत्रे या संकेतस्थळांवरील माहिती तपासून ती शोध परिणामांमध्ये दाखवत आणि त्यासोबत संबंधित संकेतस्थळाची लिंकही देत.
यामुळे एखाद्या विषयाची माहिती शोधणारा वाचक मूळ संकेतस्थळावर पोहोचत असे. तिथे मिळणाऱ्या वाचकसंख्येच्या आधारे संकेतस्थळांना जाहिराती आणि इतर माध्यमांतून उत्पन्न मिळत असे.
म्हणजेच संकेतस्थळांनी माहिती दिली आणि शोधयंत्रांनी त्या बदल्यात वाचक त्यांच्याकडे पाठवले. इंटरनेटची ही व्यवस्था गेली अनेक वर्षे मोठ्या प्रमाणावर चालत आली.
मात्र एआयने हीच पद्धत बदलून टाकली आहे.
एआयमुळे बदलली माहिती मिळवण्याची पद्धत
एआयवर आधारित शोधयंत्रे किंवा चॅटबॉट्स संकेतस्थळांवरील माहिती वाचतात, तिचे विश्लेषण करतात आणि त्यावर आधारित थेट वापरकर्त्याला उत्तर देतात.
वापरकर्त्याला मूळ लेख वाचण्यासाठी त्या संकेतस्थळावर जाण्याची गरजच अनेकदा भासत नाही.
यामुळे माहिती तयार करणाऱ्या संकेतस्थळांसमोर एक मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. त्यांची सामग्री एआय वापरतो, पण त्या बदल्यात वाचक मात्र त्यांच्याकडे येत नाहीत.
संकेतस्थळांना दुहेरी फटका
एआय क्रॉलर मोठ्या प्रमाणावर संकेतस्थळांवरील सामग्री तपासतात. काही वेळा त्यांची वर्दळ पारंपरिक शोधयंत्रांच्या क्रॉलरपेक्षाही अधिक असते.
यामुळे संकेतस्थळांच्या सर्व्हरवरील भार आणि त्याचा खर्च वाढू शकतो. मात्र या क्रॉलरच्या भेटींमधून प्रत्यक्ष मानवी वाचक मिळत नाहीत. त्यामुळे जाहिरातींच्या माध्यमातून उत्पन्नही मिळत नाही.
वेब होस्टिंग क्षेत्रातील क्लाउडफ्लेअरच्या अंदाजानुसार, इंटरनेटवरील एकूण वाहतुकीत एआय बॉट्सचा वाटा आता निम्म्यापेक्षा जास्त झाला आहे.
संकेतस्थळ चालक एआय क्रॉलरना रोखण्यासाठी ‘रोबोट्स डॉट टीएक्सटी’ या फाइलद्वारे सूचना देऊ शकतात. मात्र ही सूचना सर्व एआय कंपन्या पाळतीलच असे नाही.
दर्जेदार माहितीच एआयपासून दूर गेली तर?
या सगळ्यात आणखी एक मोठा धोका आहे.
एआय क्रॉलरना रोखण्याची शक्यता दर्जेदार आणि विश्वासार्ह संकेतस्थळांची अधिक आहे. कारण त्यांना आपली सामग्री विनामूल्य वापरली जाऊन त्यातून आपल्यालाच आर्थिक नुकसान होऊ नये, असे वाटणे स्वाभाविक आहे.
याउलट चुकीची किंवा कमी दर्जाची माहिती देणारी संकेतस्थळे एआय क्रॉलरना रोखण्याची शक्यता कमी असू शकते.
असे झाले तर परिस्थिती उलटी होऊ शकते. एआयला सर्वाधिक विश्वासार्ह स्रोतांऐवजी कमी दर्जाच्या किंवा चुकीची माहिती देणाऱ्या संकेतस्थळांवरून माहिती मिळू लागेल.
परिणामी, एआयकडून मिळणाऱ्या उत्तरांची अचूकता आणि विश्वासार्हता कमी होण्याचा धोका आहे.
‘गूगल झिरो’ची भीती
या बदलामुळे भविष्यात ‘गूगल झिरो’सारखी परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
याचा अर्थ असा की, गूगलवर एखादी माहिती शोधल्यानंतर पारंपरिक संकेतस्थळांच्या लिंकवर जाऊन लेख वाचणाऱ्या लोकांची संख्या इतकी कमी होईल की ती जवळपास शून्यावर पोहोचेल.
एआय वापरून मिळणारे थेट आणि संक्षिप्त उत्तर पुरेसे वाटल्यामुळे वाचक मूळ स्रोताकडे जाणेच बंद करू शकतो.
विकिपीडियाच्या एका अभ्यासातूनही एआयच्या संक्षिप्त उत्तरांमुळे संकेतस्थळांवरील वाचकसंख्येवर परिणाम होत असल्याचे दिसून आले आहे. इंग्रजीसह इतर भाषांमध्ये एआय आधारित संक्षिप्त उत्तरे उपलब्ध झाल्यानंतर संकेतस्थळांकडे जाणारी वर्दळ कमी झाल्याचे या अभ्यासात आढळले.
एआयने तयार केलेली माहितीच पुन्हा वापरली तर?
एआयच्या वाढत्या वापरामुळे आणखी एक गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. एआयच्या शोध साधनांकडून वापरल्या जाणाऱ्या सुमारे सहापैकी एका स्रोताची सामग्री स्वतः एआयने तयार केलेली असल्याचे एका अलीकडील अभ्यासात आढळले आहे.
यामुळे एक विचित्र चक्र तयार होऊ शकते.
एआयने तयार केलेली माहिती पुन्हा एआयच्या प्रशिक्षणासाठी वापरली गेली आणि पुढे हीच प्रक्रिया वारंवार सुरू राहिली, तर मूळ मानवी स्रोतांऐवजी एआयने तयार केलेली माहितीच एआयला मिळत राहील.
अशा प्रक्रियेमुळे एआय मॉडेलची गुणवत्ता हळूहळू घसरू शकते. या धोक्याला ‘मॉडेल कोलॅप्स’ असे म्हटले जाते.
मग इंटरनेट वापरणाऱ्यांनी काय करावे?
एआयने दिलेले उत्तर सोयीचे आणि जलद असले तरी महत्त्वाच्या किंवा संवेदनशील विषयांमध्ये त्यावरच पूर्णपणे अवलंबून राहणे योग्य ठरणार नाही.
एआयच्या उत्तरासोबत दिलेल्या मूळ स्रोतांकडे जाणे, संबंधित लेख वाचणे आणि शक्य असल्यास एकापेक्षा अधिक विश्वासार्ह स्रोतांमधून माहिती तपासणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते.
याचा फायदा दोन प्रकारे होईल. वापरकर्त्याला माहितीचा मूळ स्रोत समजेल आणि माहिती तयार करणाऱ्या संकेतस्थळांनाही प्रत्यक्ष वाचक मिळतील.
इंटरनेटचे भविष्य कोण ठरवणार?
एआय आणि संकेतस्थळांमधील आर्थिक संबंधांची नवी व्यवस्था अद्याप स्पष्ट झालेली नाही. एआय कंपन्यांनी संकेतस्थळांवरील सामग्री वापरावी, पण त्याबदल्यात त्या संकेतस्थळांना योग्य मोबदला किंवा वाचक मिळावेत, अशी व्यवस्था भविष्यात निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
मात्र तोपर्यंत एक मूलभूत प्रश्न कायम राहणार आहे—एआयला माहिती कुठून मिळणार?
विश्वासार्ह संकेतस्थळांनी आपली सामग्री एआयपासून दूर ठेवली आणि एआयने तयार केलेली सामग्रीच पुन्हा पुन्हा वापरली जाऊ लागली, तर इंटरनेटवरील माहितीचे संपूर्ण पर्यावरण बदलू शकते.
एआयच्या युगात त्यामुळे केवळ तंत्रज्ञानाची प्रगती महत्त्वाची नाही, तर विश्वासार्ह, मानवी आणि मूळ माहिती जिवंत कशी ठेवायची, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरणार आहे.
मूळ लेखाची लिंक
