विश्वाची अथांगता आणि त्यातील अद्याप न उलगडलेली रहस्ये शोधण्यासाठी नासाची नवी ‘नॅन्सी ग्रेस रोमन’ अवकाश दुर्बीण अवकाशात झेपावली आहे. हबलपेक्षा तब्बल १०० पट मोठ्या क्षेत्रावर नजर ठेवण्याची क्षमता असलेली ही दुर्बीण हजारो अतिनवतारे, हजारो ग्रह आणि अब्जावधी आकाशगंगांचा वेध घेणार आहे. डार्क एनर्जी आणि डार्क मॅटरचे गूढ उलगडण्यासोबतच इतर ताऱ्यांभोवती फिरणाऱ्या ग्रहांचा शोध घेण्यातही रोमन महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.
केप कॅनाव्हेरल : विश्वाच्या अथांग पसाऱ्यात दडलेली रहस्ये शोधण्यासाठी नासाची नवी ‘रोमन’ अवकाश दुर्बीण रविवारी अवकाशात झेपावली. इतर ताऱ्यांभोवती फिरणारे ग्रह शोधण्यापासून ते डार्क एनर्जी आणि डार्क मॅटरचे गूढ उलगडण्यापर्यंत अनेक महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्टे या मोहिमेसमोर आहेत. स्पेसएक्सच्या ‘फाल्कन हेवी’ अग्निबाणातून ४.३ अब्ज डॉलरची ही दुर्बीण प्रक्षेपित करण्यात आली.
१६ लाख किलोमीटर दूर जाऊन करणार विश्वाचे सर्वेक्षण
बसच्या आकाराची ही दुर्बीण पृथ्वीपासून तब्बल १६ लाख किलोमीटर अंतरावरील निरीक्षण केंद्राकडे रवाना झाली आहे. तेथे पोहोचण्यासाठी तिला तीन महिन्यांहून अधिक काळ लागणार आहे.
याच भागात नासाची जेम्स वेब अवकाश दुर्बीणही कार्यरत आहे. मात्र, रोमनचे वैशिष्ट्य तिच्या निरीक्षणाच्या प्रचंड व्याप्तीत आहे. ती एकाच वेळी विश्वाचा खूप मोठा भाग टिपू शकणार आहे.
नासाच्या विज्ञान मोहिमेच्या संचालक निकी फॉक्स यांच्या मते, रोमन हजारो अतिनवतारे, दहा हजारो ग्रह, अब्जावधी आकाशगंगा आणि दहापट अब्ज ताऱ्यांचा शोध घेऊ शकते.
हबलपेक्षा १०० पट मोठी नजर
रोमनचे निरीक्षण क्षेत्र हबल अवकाश दुर्बीणीपेक्षा १०० पटांहून अधिक मोठे आहे. त्यामुळे आकाशातील विशाल भागाचे सर्वेक्षण हबलच्या तुलनेत अत्यंत कमी वेळात करता येणार आहे.
हबलला एखाद्या निरीक्षणासाठी लागणारा दीर्घ काळ रोमन मोठ्या वेगाने कमी करणार आहे. आकाशगंगेच्या मध्यभागाचा सखोल वेध घेणेही त्यामुळे शक्य होईल.
वैज्ञानिकांच्या मते, रोमनच्या मदतीने महिनाभरात होणारे काही निरीक्षण हबलला पूर्ण करण्यासाठी तब्बल १०० वर्षे लागली असती.
‘दुर्मीळ’ वस्तू शोधण्याची ताकद
रोमनच्या विस्तृत नजरेमुळे विश्वातील दुर्मीळ आणि असामान्य खगोलीय वस्तू शोधणे सोपे होणार आहे. आकाशगंगांच्या प्रचंड संख्येचा अभ्यास करताना त्यातील तारे आणि त्यांच्या भोवती फिरणारे ग्रहही शोधता येणार आहेत.
रोमनने एखादा ग्रह किंवा नवा खगोलीय पिंड शोधल्यानंतर त्याचा अधिक सखोल अभ्यास जेम्स वेब दुर्बीणीच्या मदतीने करता येईल. त्यामुळे दोन्ही दुर्बिणी एकमेकांना पूरक ठरणार आहेत.
गडद ऊर्जा नेमकी आहे तरी काय?
विश्वाचा मोठा भाग गडद पदार्थ आणि गडद ऊर्जेने बनलेला असल्याचे वैज्ञानिक मानतात. मात्र, त्यांचे नेमके स्वरूप अद्याप गूढच आहे.
रोमनकडून मिळणाऱ्या अब्जावधी आकाशगंगांच्या माहितीचा अभ्यास करून विश्व किती वेगाने विस्तारत आहे, हे अधिक अचूकपणे समजण्यास मदत होणार आहे. त्यातून गडद ऊर्जेच्या स्वरूपाबाबत महत्त्वाचे संकेत मिळू शकतात.
ताऱ्यांच्या प्रकाशाआडचे ग्रह दिसणार
रोमनमध्ये विस्तृत क्षेत्राचा अवरक्त कॅमेरा आहे. तो हबलच्या कॅमेऱ्याइतकाच संवेदनशील असून सुमारे १,००० पट वेगाने काम करू शकतो.
या दुर्बिणीत ताऱ्यांचा प्रकाश रोखणारे विशेष उपकरणही आहे. ताऱ्याचा तेजस्वी प्रकाश झाकून त्याच्या भोवती फिरणाऱ्या अत्यंत मंद ग्रहांचे थेट चित्र घेण्याचा प्रयत्न या उपकरणाच्या मदतीने केला जाणार आहे.
म्हणजेच, ताऱ्याच्या प्रखर प्रकाशामुळे आजवर नजरेआड राहिलेले ग्रह शोधण्याची नवी संधी वैज्ञानिकांना मिळणार आहे.
हबल, वेब आणि रोमन एकत्र
विश्वाचा वेध घेण्याची ही मोहीम केवळ रोमनपुरती मर्यादित राहणार नाही. हबल आणि जेम्स वेब यांच्यासोबत युरोपीय अवकाश संस्थेची युक्लिड दुर्बीण आणि चिलीतील वेरा सी. रुबिन वेधशाळाही या प्रयत्नात सहभागी आहेत.
प्रत्येक उपकरणाची क्षमता वेगळी आहे. त्यामुळे विश्वाच्या वेगवेगळ्या पैलूंचा एकत्रित अभ्यास करता येणार आहे.
नॅन्सी रोमन यांच्या नावाचा सन्मान
ही दुर्बीण नासाच्या पहिल्या मुख्य खगोलशास्त्रज्ञ नॅन्सी ग्रेस रोमन यांच्या नावावरून ओळखली जाणार आहे. नासाने एखाद्या महिलेच्या नावावरून अवकाश दुर्बीणीचे नामकरण करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.
रोमन यांनी १९५९ मध्ये नासामध्ये काम सुरू केले. पृथ्वीच्या वातावरणामुळे होणारे अडथळे टाळण्यासाठी अवकाशात वेधशाळा उभारण्याचा त्यांनी आग्रह धरला. हबल दुर्बीणीच्या निर्मितीतील त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना ‘हबलची जननी’ असेही संबोधले जात होते.
२०१८ मध्ये वयाच्या ९३ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.
नासाचे निवृत्त वैज्ञानिक एड वायलर यांच्या मते, रोमन यांच्या नावाने ही दुर्बीण ओळखली जाणे हा त्यांच्यासाठी योग्य सन्मान आहे. विश्वातील सर्वांत मोठ्या आणि अद्याप अनुत्तरित प्रश्नांचा शोध घेणाऱ्या या मोहिमेचा त्यांना निश्चितच अभिमान वाटला असता.
गुप्तचर उपग्रहाचा आरसा आता विश्व पाहणार
रोमनच्या मुख्य आरशाचा व्यास हबलइतकाच, म्हणजे सुमारे २.४ मीटर आहे. विशेष म्हणजे हा आरसा पूर्वी गुप्तचर उपग्रहासाठी तयार करण्यात आलेल्या अतिरिक्त आरशांपैकी एक आहे.
राष्ट्रीय गुप्तचर कार्यालयाने दशकापूर्वी असे दोन अतिरिक्त आरसे नासाला दिले होते. त्यापैकी एका आरशाचा वापर रोमन दुर्बीणीत करण्यात आला आहे. दुसरा आरसा अद्याप साठवून ठेवण्यात आला आहे.
भविष्यात पुन्हा इंधनही भरता येणार
रोमन दुर्बीण भविष्यात पुन्हा इंधन भरण्याच्या दृष्टीने तयार करण्यात आली आहे. पुढील दशकात रोबोटिक इंधनवाहक उपलब्ध झाल्यास तिचा कार्यकाळ वाढवता येऊ शकतो.
विशेष म्हणजे ही मोहीम नियोजित वेळेपेक्षा जवळपास वर्षभर आधी आणि निर्धारित अर्थसंकल्पाच्या मर्यादेत प्रक्षेपित करण्यात आली आहे.
मानवाला विश्वाकडे पाहण्याची नवी आणि व्यापक नजर देणारी रोमन आता आपल्या मोहिमेवर निघाली आहे. तिच्या निरीक्षणातून सापडणारे नवे ग्रह, आकाशगंगा आणि विश्वाच्या विस्ताराची माहिती खगोलशास्त्रातील अनेक जुन्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यास मदत करू शकते.
मूळ लेखाची लिंक
फोटो सौजन्य : नासा
