डेटा सेंटर ही आता पर्यावरणाच्या हानीला जबाबदार असल्याचे अनेक पुरावे पुढे येऊ लागले आहेत. अमेरिका ही सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) क्षेत्राचे प्रमुख केंद्र मानली जाते. मात्र पर्यावरणाशी संबंधित वाढत्या समस्यांमुळे अनेक मोठ्या AI कंपन्या आता आफ्रिका आणि भारतासारख्या विकसनशील देशांकडे वळत आहेत. या देशांमध्ये मुबलक पाणीपुरवठा आणि तुलनेने कमी खर्च याचा फायदा कंपन्या घेत असल्याचे दिसून येते.
प्रत्येक इंटरनेट शोध, ऑनलाइन व्हिडिओ स्ट्रीमिंग किंवा AI आधारित उत्तरामागे कुठे ना कुठे एखादे डेटा सेंटर कार्यरत असते. AI, क्लाउड कॉम्प्युटिंग आणि क्रिप्टोकरन्सीच्या झपाट्याने वाढणाऱ्या वापरामुळे डेटा सेंटर्स आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा कणा बनले आहेत.
मात्र, हे डिजिटल जगाला चालना देणारे डेटा सेंटर्स प्रत्यक्षात स्थानिक समुदायांच्या परिसरात उभ्या असलेल्या मोठ्या औद्योगिक इमारती आहेत. त्यामुळे त्यांचा परिणाम केवळ तंत्रज्ञान क्षेत्रापुरता मर्यादित राहत नाही.
अमेरिकेत सध्या ४,००० हून अधिक डेटा सेंटर्स आहेत. अमेरिकेच्या ऊर्जा विभागाच्या अंदाजानुसार, २०२८ पर्यंत देशातील सर्व डेटा सेंटर्स मिळून अमेरिकेच्या एकूण वीज वापरापैकी सुमारे १२ टक्के वीज वापरतील.
१. वायू प्रदूषण
डेटा सेंटर्स दिवसाचे २४ तास, आठवड्याचे सातही दिवस कार्यरत असतात. त्यामुळे त्यांना प्रचंड प्रमाणात विजेची गरज असते.
ही वीज जर कोळसा, नैसर्गिक वायू किंवा इतर जीवाश्म इंधनांपासून निर्माण होत असेल, तर त्यातून मोठ्या प्रमाणात प्रदूषण निर्माण होते. या प्रदूषणामुळे फुफ्फुसांचे आजार, हृदयरोग, पक्षाघात तसेच मेंदूशी संबंधित विकारांचा धोका वाढू शकतो.
याशिवाय, हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन वाढून हवामान बदलाची समस्याही अधिक गंभीर होते.
२. पाण्याचा प्रचंड वापर
डेटा सेंटर्समधील सर्व्हर थंड ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पाण्याची आवश्यकता असते.
अमेरिकेत डेटा सेंटर्स हे सर्वाधिक पाणी वापरणाऱ्या औद्योगिक क्षेत्रांपैकी एक बनले आहेत. काही भागांत त्यांच्या पाणीवापरात गेल्या काही वर्षांत दुपटीहून अधिक वाढ झाली आहे.
यामुळे नद्या, भूजलसाठे आणि स्थानिक जलपुरवठा व्यवस्थांवर ताण येऊ शकतो. विशेषतः दुष्काळप्रवण भागांमध्ये ही समस्या अधिक गंभीर ठरू शकते.
३. ध्वनी प्रदूषण
डेटा सेंटर्समधील कूलिंग सिस्टिम, पंखे आणि बॅकअप जनरेटर्स सतत सुरू असल्यामुळे परिसरात कायमस्वरूपी गुंजनासारखा आवाज निर्माण होतो.
हा आवाज इतका मोठा नसतो की ऐकण्याची क्षमता कमी होईल; मात्र तो झोप, एकाग्रता आणि दैनंदिन कामकाजावर परिणाम करू शकतो.
काही रहिवाशांनी तक्रार केली आहे की या आवाजामुळे त्यांना झोपेचा त्रास होतो आणि घराबाहेरील मोकळ्या जागांचा वापर करण्याची इच्छाही कमी होते.
४. जमीन वापर आणि समुदायांवर परिणाम
डेटा सेंटर्ससाठी मोठ्या प्रमाणावर जमीन आवश्यक असते. त्यामुळे अनेकदा शेती, पाणथळ किंवा ग्रामीण भागातील जमिनी औद्योगिक वापरासाठी बदलल्या जातात.
यामुळे नैसर्गिक पर्यावरणाचे नुकसान होते. हिरवळीच्या जागा कमी झाल्याने शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.
तसेच बांधकाम काळात वाढलेली ट्रक वाहतूक, धूळ आणि डिझेल धूर यांमुळे स्थानिक रहिवाशांना अतिरिक्त त्रास सहन करावा लागतो.
५. वाढती वीजबिले
डेटा सेंटर्सच्या वाढत्या विजेच्या मागणीमुळे संपूर्ण वीजजाळ्यावर अतिरिक्त ताण येतो.
याचा परिणाम सर्वसामान्य ग्राहकांच्या वीजबिलांवर होऊ शकतो. काही अभ्यासांनुसार, भविष्यात घरगुती वीजबिले लक्षणीयरीत्या वाढण्याची शक्यता आहे.
याचा सर्वाधिक फटका कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांना बसू शकतो, कारण त्यांच्या खर्चात विजेचा वाटा आधीच मोठा असतो.
निष्कर्ष
AI, क्लाउड कॉम्प्युटिंग आणि डिजिटल सेवांच्या वाढत्या वापरामुळे डेटा सेंटर्सचे महत्त्व भविष्यात आणखी वाढणार आहे. मात्र, या विस्ताराची किंमत स्थानिक समुदायांच्या आरोग्य, पर्यावरण आणि आर्थिक हितसंबंधांच्या बदल्यात मोजली जाऊ नये.
डिजिटल प्रगतीसोबतच नागरिकांच्या आरोग्याचे आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करणे तितकेच आवश्यक आहे.
