जगाच्या हवामानावर मोठा प्रभाव टाकणारा एल निनो पुन्हा सक्रिय होण्याची चिन्हे दिसत आहेत. हवामान तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, २०२६ च्या उत्तरार्धात तीव्र किंवा अतितीव्र एल निनो निर्माण होण्याची शक्यता सुमारे ६७ टक्के आहे. यामुळे जगभरातील तापमान, पावसाचे स्वरूप आणि समुद्रांचे तापमान यांमध्ये मोठे बदल घडू शकतात.
एल निनो म्हणजे नेमके काय?
एल निनो हा पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा नैसर्गिक घटक आहे. तो ENSO (एल निनो-साउदर्न ऑसिलेशन) या चक्राचा एक भाग आहे. याच चक्राचा दुसरा टप्पा म्हणजे ला निनिया.
एल निनोच्या काळात पॅसिफिक महासागरातील विषुववृत्ताजवळील विस्तीर्ण समुद्रभाग नेहमीपेक्षा अधिक गरम होतो. तापमानातील ही वाढ फक्त १ ते २ अंश सेल्सिअस इतकी असली तरी तिचा परिणाम जगभरातील वारे, पाऊस आणि ऋतूंच्या पद्धतीवर होतो.
हवामानावर त्याचा परिणाम कसा होतो?
एल निनोमुळे वातावरणातील हवेचे प्रवाह बदलतात. त्यामुळे काही भागांत अतिवृष्टी होते, तर काही भाग दुष्काळी बनतात.
- काही प्रदेशांत पूरस्थिती निर्माण होऊ शकते.
- काही भागांत पाऊस कमी पडतो.
- हवामानातील अस्थिरता वाढते.
- समुद्रातील जीवसृष्टीवर मोठा परिणाम होतो.
याशिवाय प्रवाळभित्ती (Coral Reefs), समुद्री गवत आणि अनेक महत्त्वाच्या सागरी परिसंस्थांना धोका निर्माण होतो.
महासागरातील उष्णतेच्या लाटा म्हणजे काय?
आपल्याला जमिनीवर उष्णतेच्या लाटा (Heat Waves) अनुभवायला मिळतात. त्याचप्रमाणे समुद्रातही काही काळासाठी पाण्याचे तापमान असामान्यरीत्या वाढते. यालाच मरीन हीट वेव्ह किंवा सागरी उष्णतेची लाट म्हणतात.
कधी या लाटा काही दिवस टिकतात, तर कधी अनेक महिने किंवा वर्षभरही राहू शकतात. अशा वेळी समुद्रातील पाण्याचे तापमान सरासरीपेक्षा २ ते ३ अंश सेल्सिअस जास्त राहू शकते.
ही वाढ माणसाला फारशी जाणवत नसली तरी सागरी जीवांसाठी ती अत्यंत घातक ठरते.
सागरी जीवांना याचा कसा फटका बसतो?
समुद्रातील जीव विशिष्ट तापमानाशी जुळवून घेतलेले असतात. पाणी खूप गरम झाल्यास:
- माशांच्या शरीरातील ऊर्जा झपाट्याने खर्च होते.
- त्यांना पुरेसे अन्न मिळत नाही.
- काही प्रजाती स्थलांतर करतात.
- काहींचा मोठ्या प्रमाणात मृत्यू होतो.
अलास्कामध्ये अशाच एका उष्णतेच्या लाटेमुळे पॅसिफिक कॉड या माशांची संख्या तब्बल ७० टक्क्यांनी घटली होती.
तसेच:
- प्रवाळ विरंजन (Coral Bleaching)
- विषारी शेवाळांची वाढ
- समुद्री सस्तन प्राण्यांचा मृत्यू
अशा गंभीर समस्या निर्माण होतात.
एल निनो आणि सागरी उष्णतेच्या लाटा यांचा संबंध
एल निनो सक्रिय झाल्यावर समुद्रावरील वाऱ्यांची ताकद कमी होते. त्यामुळे:
- पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते.
- समुद्रातील थंड पाणी वर येण्याची प्रक्रिया मंदावते.
- समुद्राचे तापमान अधिक वाढते.
यामुळे सागरी उष्णतेच्या लाटा निर्माण होण्याचा धोका वाढतो.
विशेषतः:
- अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यावर
- पेरूच्या किनारपट्टीवर
- बंगालच्या उपसागरात
- हिंदी महासागराच्या काही भागांत
याचा अधिक प्रभाव दिसू शकतो.
समुद्राच्या तळालाही बसतो फटका
सागरी उष्णतेच्या लाटा केवळ पृष्ठभागावरच नसतात. त्या समुद्राच्या तळापर्यंत पोहोचू शकतात.
संशोधनातून असे दिसून आले आहे की समुद्रतळावरील या उष्णतेच्या लाटा कधी कधी पृष्ठभागावरील लाटांपेक्षाही अधिक काळ टिकतात.
२०१८ मध्ये बेरिंग समुद्रात अशाच घटनेमुळे स्नो क्रॅब (बर्फातील खेकडे) यांच्या संख्येत तब्बल ८४ टक्के घट झाली होती.
पुढे काय अपेक्षित?
हवामानशास्त्रातील आधुनिक संगणकीय मॉडेल्स आता ३ ते ६ महिने आधी सागरी उष्णतेच्या लाटांचा अंदाज देऊ शकतात.
सध्याच्या अंदाजानुसार:
- २०२६ च्या अखेरीस जगातील जवळपास निम्मा महासागर असामान्य उष्णतेच्या प्रभावाखाली जाऊ शकतो.
- कॅलिफोर्निया आणि मेक्सिकोच्या किनारपट्ट्यांवर तीव्र उष्णतेच्या लाटा येण्याची शक्यता आहे.
- हिंदी महासागर आणि दक्षिण महासागरातील काही भागांमध्येही तापमानात मोठी वाढ दिसू शकते.
निष्कर्ष
एल निनो हा केवळ हवामानातील बदल नाही, तर संपूर्ण पृथ्वीच्या वातावरणावर परिणाम करणारी मोठी नैसर्गिक घटना आहे. त्याचा परिणाम पाऊस, तापमान, शेती, मासेमारी आणि समुद्री जैवविविधता यांवर होतो.
सध्या उपलब्ध अंदाज धोक्याची घंटा वाजवत असले तरी ते अंतिम सत्य नाहीत. मात्र, संभाव्य परिणाम लक्षात घेता आतापासून तयारी करणे आणि परिस्थितीवर लक्ष ठेवणे हेच शहाणपणाचे ठरेल.
